storikart.@storikart

27 Ekim 2026 · 16 kaynak

1933 Üniversite Reformu.

Türkiye üniversitesini yeniden kurmak için hoca ararken Almanya hocalarını kapı dışarı ediyordu. Darülfünun'dan İstanbul Üniversitesi'ne, Cumhuriyet'in ilk bilim kuşağını yetiştiren tesadüf.

Metin

  1. 1933 sonbaharı Avrupa'dan Türkiye'ye bir beyin göçü başladı.[2][11]

  2. İlk listede otuz isim vardı ve sonraki yıllarda bu sayı yüzlere ulaşacaktı.[2][11][12]

  3. Türkiye kendi ülkesinde işini ve güvenliğini kaybetmiş bu insanlara kapısını açtı.[11]

  4. Ancak bunun zamanlaması ilginç bir tesadüftü. Neden mi?

  5. Cevap için bir yıl geriye, İstanbul Darülfünunu'na gidiyoruz.[4]

  6. Ülkenin tek üniversitesi, Cumhuriyet'in ilk on yılında ağır eleştiriler altındaydı.[4][9]

  7. Ders notları yıllardır değişmiyor, hocaların birçoğu üniversite dışındaki işleriyle meşguldü ve kurum inkılaplara mesafeli duruyordu.[4][5]

  8. Hükümet önce sorunun kaynağını anlamak için kapsamlı bir inceleme yaptırdı.[1][7]

  9. Ocak 1932'de Cenevre Üniversitesi'nden pedagoji profesörü Albert Malche İstanbul'a geldi.[1][7][10]

  10. Derslere girdi, hocalarla konuştu, anket dağıttı.[1]

  11. Raporun tespiti açıktı.[1][7]

  12. Ezbere dayanan, araştırmaya yer vermeyen bir eğitim.[1][7]

  13. Atatürk raporun kenarına kısa bir not düştü.[7]

  14. Şahsi mütalaa ve araştırmaya sevk eden tarzda tedris yok.[7]

  15. Bu esnada Almanya'da da tansiyon yüksekti.

  16. Nazi partisi iktidara gelmiş ve daha birkaç ay geçmeden Nisan 1933'te çıkardığı yasayla, Yahudi kökenli ya da rejime muhalif memurları görevden almıştı.[2][11]

  17. Böylece binlerce akademisyen bir anda işsiz kaldı.[2]

  18. Frankfurt'ta patoloji hocası olan Philipp Schwartz tutuklanmadan hemen önce Zürih'e kaçtı ve işsiz kalan meslektaşlarına iş bulmak için bir yardım örgütü kurdu.[2][3][8]

  19. Mayıs ayında örgüte bir kartpostal ulaştı.[1]

  20. Göndereni Albert Malche'tı.[1]

  21. Türkiye'de hocaya ihtiyaç vardı.[1]

  22. Schwartz 5 Temmuz'da İstanbul'a, ertesi gün Ankara'ya ulaştı.[1]

  23. Maarif Vekili Reşit Galip'in karşısına otururken aklında üç meslektaşına iş bulmak vardı.[2]

  24. Saatler süren görüşmeden otuz kişilik bir listeyle çıktı.[1][2]

  25. Liste ertesi gün Atatürk'e sunuldu.[1]

  26. 31 Temmuz'u 1 Ağustos'a bağlayan gece Darülfünun tarihe karıştı.[1][15]

  27. Yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu.[1][15]

  28. Eski kadronun yaklaşık üçte ikisi yeni üniversiteye alınmadı.[4][5]

  29. 4 Ekim 1933'te Cenevre'de imzalanan 5 yıllık sözleşmelere göre profesörler ilk üç yıl kendi dillerinde ders verecek, bu süre zarfında Türkçe'yi öğrenecek, sonra da Türkçe'ye geçeceklerdi.[1][2]

  30. Ders kitaplarını üç yıl içinde yazacak, Türkçe baskılarına yardım edeceklerdi.[1][2]

  31. Genç Türk akademisyenlere de ücretsiz lisansüstü dersler açacaklardı.[1]

  32. Asıl hedef bir gün onların yerini alacak kuşağı yetiştirmekti.[1]

  33. İstanbul Üniversitesi 18 Kasım 1933'te derslere başladı.[1][6]

  34. Bir yıl sonra 62 ordinaryüsün 40'ı yabancıydı.[1][6]

  35. Bu hocalar yalnızca ders vermekle kalmadı.

  36. Fritz Neumark İktisat Fakültesi'nin kuruluş raporunu yazdı.[1]

  37. Ernst Reuter Ankara'da şehircilik uzmanı olarak çalıştı.[1]

  38. Savaştan sonra Batı Berlin'in de belediye başkanı oldu.[1]

  39. Erich Auerbach ise Batı edebiyat eleştirisinin klasiklerinden Mimesis'i İstanbul'da yazdı.[13][14]

  40. Zamanla kürsüleri onların Türk öğrencileri devraldı.[16]

  41. Avrupa'nın karanlık yılları, Cumhuriyet'e ilk bilim kuşağını yetiştirmek için beklenmedik bir fırsat sundu böylece.

Kaynakça · 16

Scriptin dayandığı kaynaklar

  1. 1

    Ersoy Taşdemirci · Türkiye'de Üniversite Kavramının Gelişmesinde Alman Bilim Adamlarının Katkısı · Erdem, Atatürk Kültür Merkezi

    Ana kaynak: Malche'nin takvimi, 6 Temmuz toplantısı, sözleşme maddeleri, 4 Ekim imzaları, 18 Kasım açılışı, “62 ordinaryüsün 40'ı”, Neumark ve Reuter bilgileri.

  2. 2

    Andrew Grant · The unlikely haven for 1930s German scientists · Physics Today, 2018

    Schwartz'ın üç kişiye iş bulmayı umup otuz kişilik listeyle dönmesi, Freundlich ve Gleissberg, sözleşme süreleri.

  3. 3

    Goethe Universität Frankfurt · Philipp Schwartz – the forgotten saviour

    Schwartz'ın Zürih'e kaçışı.

  4. 4

    Seyfi Kenan · Darülfünun · TÜBİTAK Ansiklopedisi

    Darülfünun'a yönelik eleştiriler ve tasfiye rakamları (82 tasfiye, 61 devam).

  5. 5

    A. Demirtaş · Sosyolojik Açıdan 1933 Türk Üniversite Reformu · Yüksek lisans tezi, Uludağ Üniversitesi, 2010

    Eski kadronun üçte ikisinin alınmaması; hükümetin gerekçeleri.

  6. 6

    Klaus-Detlev Grothusen · 1933 Yılından Sonra Alman Bilim Adamlarının Türkiye'ye Göçü · Belleten

    Açılıştaki kadro: 65 öğretim üyesinden 38'i yabancı.

  7. 7

    Atatürk Ansiklopedisi · Albert Malche (1876-1956)

    Malche raporu ve Atatürk'ün rapora düştüğü not.

  8. 8

    Atatürk Ansiklopedisi · Philipp Schwartz

    Schwartz'ın hayatı ve Türkiye'deki rolü.

  9. 9

    Gazete kupürü · Darülfünun meselesi – Dedikodular hâlâ devam ediyor

    Videoda kullanılan birincil görsel. Gazete adı ve tarihi henüz belirlenmedi.

  10. 10

    Gazete kupürü · Darülfünunun Islâhı – İsviçreli Pr. Malche şehrimizde

    Videoda kullanılan birincil görsel. Gazete adı ve tarihi henüz belirlenmedi.

Sayı tahminleri ve dengeleyici bilgiler

  1. 11

    United States Holocaust Memorial Museum · 1933: Alman Bilim İnsanlarının Türkiye'ye Göçü

    Aileler dahil yaklaşık 550 kişi; 1938 kısıtlayıcı kanunları; 1934 Trakya Olayları.

  2. 12

    Önder Ergönül · Türkiye'de Bilim Yapmak (sunum) · 2024

    Möckelmann'a atıfla yaklaşık 200 akademik personel.

Rivayet ile belge ayrımı için

  1. 13

    Kader Konuk · East West Mimesis: Auerbach in Turkey · Stanford University Press, 2010

    “Kütüphanesiz yazılan başyapıt” efsanesinin çürütülmesi (bağlantı: kitap incelemesi).

  2. 14

    Kaya Genç · Auerbach in Istanbul · Los Angeles Review of Books, 2014

    Auerbach'ın 1936'da İstanbul'a gelişi.

Araştırmada başvurulan diğer kaynaklar

  1. 15

    M. Yücebaş · 1933 Darülfünun'un İlgası ve Yeni Üniversitenin Ruhu · Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2014

    Darülfünun'un ilgası ve yeni üniversitenin kuruluşu.

  2. 16

    S. İshakoğlu Kadıoğlu, G. Şahinbaş Erginöz · Emigration of Science: A Documented History of Refugee Scientists at Istanbul University Faculty of Letters · İÜ Yayınevi, 2019

    İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'ndeki göçmen bilim insanlarının belgelenmiş tarihi.