storikart.@storikart

3 Kasım 2026 · 17 kaynak

Margarinin Kısa Tarihi.

1953'te raflara çıktığında kimse margarinin ne olduğunu bilmiyordu. Yirmi yıl sonra mutfaklara girmişti ve 70'lerin yağ kuyruklarıyla döviz krizinin merkezindeydi.

Metin

  1. 1953 yılında ilk raflara çıktığında çoğu insan margarinin ne olduğunu bilmiyordu.[1]

  2. Peki margarin nasıl oldu da 20 yıl içerisinde mutfaklarımıza girdi ve 70'lerde yağ kuyruklarından döviz krizine, birçok siyasi krizin merkezine oturdu?

  3. Cevap için 1950'lere dönüyoruz.

  4. Türkiye dünyaya açılıyor ve önceki videolarımızda da anlattığımız gibi Marshall yardımları ve yabancı yatırımcı geliyor.

  5. Traktör köye girince tarımda daha az insana ihtiyaç duyuluyor ve kente göç hızlanıyor.

  6. Artan nüfusun ihtiyaçlarını karşılamakta zorlanan kentlerde, yağ bulmak zor, tereyağı pahalı.[1]

  7. Bu boşluğu bir İngiliz-Hollanda ortak şirketi olan Unilever fark ediyor.

  8. Unilever, İş Bankası ile ortak oluyor ve 5 Ocak 1953'te Bakırköy’de fabrikasını üretime açıyor.[2]

  9. Kurdeleyi, İş Bankası’nın ilk genel müdürü Celal Bayar, bu kez Cumhurbaşkanı olarak kesiyor.[3][4]

  10. Raflara iki marka çıkıyor: Sana ve Vita.[2]

  11. Fiyatları tereyağının yaklaşık yarısı.[1]

  12. Ama asıl iş, şimdi adını kimsenin duymadığı bu yağı tüm ülkeye tanıtmak.

  13. Gazetelerde tam sayfa ilanlarla bir hikâye yaratılıyor, Mısır Çarşısı’nda tadım günleri düzenleniyor ve kamyonlar köy meydanlarını dolaşıyor.[1][2]

  14. Bu pazarlama girişimleri işe yarıyor: 1960'ların ortasında Türkiye’de tüketilen yağın üçte biri bu fabrikadan çıkıyor.[5]

  15. Ancak bir sorun vardı.

  16. Unilever başlangıçta yerli ayçiçek yağıyla üretmeyi planlıyor, ama denemeleri tutmuyor.[6][7]

  17. Çözüm, Amerikan yardım programı ile gelen ucuz soya ve pamuk yağı oluyor.[5][6]

  18. Yani margarin daha ilk paketinden ithal, yani dışarıdan gelecek yağa bağlı oluyor.

  19. Gelelim ithalat konusuna.

  20. İthalat için dövize ihtiyaç var ve o dönemde Türkiye’ye döviz 3 ana başlıkta geliyor.

  21. Birincisi ihracat.

  22. İhracat büyük ölçüde tarım ürünlerine dayanıyor.

  23. 1973 petrol krizinden sonra petrolün fiyatının artmasıyla da, ithalat faturası katlanırken ihracat aynı hızla artmıyor.[8]

  24. İkincisi, Avrupa’daki işçilerin gönderdiği paralar.

  25. Bu başta kulağa ciddi bir tutar gibi gelmese de 1973 yılında Avrupa’daki işçilerin getirdiği döviz neredeyse ihracat ile kazanılan dövize eşit oluyor.[9]

  26. Ancak 70’lerin ikinci yarısında işçilerin ailelerini de yanlarına alması ve Almanya’daki iş gücü piyasasının daralmasıyla bu para da azalmaya başlıyor.[9][10]

  27. Üçüncüsü dış borç.

  28. Bu da 1974 Kıbrıs harekâtından sonra ABD’nin ambargo uygulaması ve Batı’dan uzun vadeli ve ucuz kredi bulmanın zorlaşmasıyla daralıyor.[11][12]

  29. Türkiye kısa vadeli, yüksek faizli borçlara yöneliyor ve 1977'de bu borçlar ödenemez hale geliyor.[12][13][14][15]

  30. Dolayısıyla bu üç yöntemde de getiri azalıyor ve Türkiye dışarıya bağlı olduğu her kaynakta darboğaza giriyor.[13]

  31. Gelin bu tartışmadaki taraflara bakalım.

  32. Devlet, enflasyon halkı ezmesin diye yağın fiyatını sabitliyor.[16]

  33. Bu üretici tarafta dövizle aldığı ham yağı sabit fiyattan sattığı için zarara sebep oluyor.

  34. Örneğin Unilever 1976'dan 1979'a her yıl zararla kapatıyor.[17]

  35. Tüketici ise rafta bulduğunu fazlasıyla alıp stokluyor.

  36. Her biri kendi açısından rasyonel bir karar verse de bu kararların toplamı, hiçbirinin istemediği bir sonuç doğuruyor.

  37. Raflar ancak 24 Ocak 1980'de, fiyatlar serbest bırakılınca yeniden doluyor.

  38. Yağ kuyrukları bugün sadece bir hükümetin ya da partinin yanlış politikalarına bağlansa da arkasında petrol fiyatından Almanya’daki iş piyasasına, Ankara’daki fiyat kararından mutfaktaki stok hesabına uzanan bir zincir vardı.[13]

  39. Yağ kuyrukları, bu zincirin yalnızca en görünür halkasıydı.

  40. 1953'te dünyaya açılmanın sembolü olan bu paket, 1970'lerin sonunda o dünyaya ne kadar bağlı hale geldiğimizi bize göstermişti.

Kaynakça · 17

Margarinin gelişi

  1. 1

    Fevzican Abacıoğlu · Oils, Fats, and the Rise of Margarine in Turkey: A Historical Perspective · İstanbul Bilgi Üniversitesi, 2020

    Yüksek lisans tezi. Margarinin 1953'te bilinmeyen bir ürün oluşu, kentlerde yağ kıtlığı ve tereyağının pahalılığı, tereyağının yaklaşık yarısı olan fiyat, Mısır Çarşısı'ndaki tadım günleri ve köy meydanlarını dolaşan kamyonlar.

  2. 2

    Gila Öğüt · Unilever'in ilk imaj kampanyası · Hürriyet, 6 Ağustos 2013

    Unilever ile İş Bankası ortaklığı, Bakırköy fabrikasının 5 Ocak 1953'te üretime açılması, Sana ve Vita markaları, gazetelerdeki tam sayfa ilanlar.

  3. 3

    MSA Mutfak Sanatları Akademisi · Google Arts & Culture · Sana Margarine Machine

    Fabrika açılışında kurdeleyi Cumhurbaşkanı Celal Bayar'ın kesmesi.

  4. 4

    Türkiye İş Bankası · İş Bankası tarihçesi

    Celal Bayar'ın İş Bankası'nın ilk genel müdürü oluşu.

  5. 5

    Geoffrey Jones · Learning to Live With Governments: Unilever in India and Turkey, 1950–1980 · Entreprises et Histoire, 49, 2007

    s. 92: 1960'ların ortasında Türkiye'de tüketilen yağın üçte birinin bu fabrikadan çıkması; Amerikan yardım programıyla gelen ucuz soya ve pamuk yağı.

  6. 6

    D. K. Fieldhouse · Unilever in Turkey (Unilever Overseas: The Anatomy of a Multinational 1895–1965 içinde, s. 419–447) · Croom Helm / Hoover Institution Press, 1978

    s. 426: Hükümete sunulan yerli ham madde vaadi. s. 431: Amerikan yardım programıyla gelen soya ve pamuk yağına geçiş.

  7. 7

    Mert Sandalcı · Adıyla Tadıyla Sana: 1952'den Bugüne · Unilever, 2013

    Abacıoğlu (2020) üzerinden. Yerli ayçiçek yağıyla üretim planı ve denemelerin tutmaması.

Döviz darboğazı

  1. 8

    DergiPark · Cumhuriyetten Günümüze Ekonomi Politikaları (TÜİK verileri)

    1973 petrol krizinden sonra ithalat faturasının katlanması, ihracatın aynı hızla artmaması. İhracat ve ithalat grafiğinin verisi.

  2. 9

    Muhammed Fatih Çan · Gurbetçi Dövizleri ve Türkiye · Fırat Kalkınma Ajansı, 2010

    1973'te işçi dövizlerinin ihracat gelirine neredeyse eşit olması ve 70'lerin ikinci yarısındaki düşüş. Döviz kaynakları grafiğinin verisi.

  3. 10

    Ekonomim · İşçi Dövizleri (ekonomi sözlüğü)

    İşçilerin ailelerini yanlarına alması ve Almanya'daki iş gücü piyasasının daralmasıyla dövizin azalması.

  4. 11

    Milliyet · Gaste Arşivi · "ABD Yardımı Kesiliyor" (s. 1); 1974 ABD Silah Ambargosu ve Türkiye · 5 Şubat 1975

    1974 Kıbrıs harekâtından sonra ABD'nin uyguladığı ambargo.

  5. 12

    İstanbul Üniversitesi · İstanbul İktisat Dergisi, 72 (2022/1)

    Batı'dan uzun vadeli ve ucuz kredi bulmanın zorlaşması; kısa vadeli, yüksek faizli borçlara yönelim.

  6. 13

    G. G. Turan · 1970–1980 Yılları Arasında Dış Ticarette Savurganlık: Geriye Bir Bakış · Türk Ekonomisinde Savurganlık, İAV, no. 47, 1980

    s. 108–125: Dövize çevrilebilir mevduat (DÇM) ile kısa vadeli borçlanma; dışa bağlı her kaynakta darboğaz; kapanıştaki çok boyutlu çerçeve (politika tercihleri ve dünya konjonktürü).

  7. 14

    Ö. Özçelik · Türkiye'nin 100 Yıllık Süreçte Dış Borç Sorunu (Bölüm 8) · Özgür Yayınları

    1977'de borçların ödenemez hale gelmesi.

  8. 15

    DergiPark; Dünya Bankası, Rapor No. P-3761-TU · Cumhuriyet'in Kuruluşundan Bugüne Türkiye'de Dış Borçlar

    Dış borç stoku grafiğinin verisi: kısa vadeli borcun yükselişi ve 1979'daki erteleme.

Fiyat kontrolü ve kuyruklar

  1. 16

    TBMM · Millet Meclisi Tutanak Dergisi, B:74 · 10 Mart 1976

    Devletin enflasyona karşı yağ fiyatını sabitlemesi.

  2. 17

    G. İbar · Unilever Türkiye Tarihi · İş Bankası Yayınları, 2015

    s. 266–275, Abacıoğlu (2020) üzerinden. Unilever'in 1976–1979 arasında her yılı zararla kapatması.