storikart.@storikart

16 Kasım 2026 · 15 kaynak

Metrekaresi Bir Liraya Arsa.

1949'da Ankara'da metrekaresi bir liradan arsalar dağıtıldı ve birkaç yılda 2.900'den fazla evlik planlı bir mahalle kuruldu. Bugün o evlerin yalnızca 81'i ayakta. Yenimahalle'yi kim yıktı?

Metin

  1. Metrekaresi 1 liradan arsalar.[11]

  2. 1949 yılında Ankara'da yüzlerce insan bu fiyattan mülk sahibi oldu.[6][7][11]

  3. Bu Cumhuriyet tarihinin en planlı mahallelerinden birisi için atılan ilk adımdı.

  4. Amaç şehri saran gecekondulara karşı planlı bir mahalle kurmaktı.

  5. Başarılı oldu da, o mahallede yalnızca birkaç yıl içerisinde 2900'den fazla ev yapıldı.[1]

  6. Ancak günümüzde bu evlerin yalnızca 81'i ayakta.[1]

  7. Peki ama bu mahalleyi kim yıktı?

  8. Cevap için cumhuriyetin ilk yıllarına dönelim.

  9. Ankara başkent olduğunda küçük bir Anadolu kasabasıydı ve şehir için hazırlanan imar planı, nüfusun 300 bine 1980 yılında ulaşacağını öngörüyordu.

  10. Başkent bu sayıyı 1950'de geçmişti bile.

  11. Devlet, memurlarına Yenişehir'de taksitli evler, ardından kiralık lojmanlar yaptırdı, ama bunlar ihtiyacı karşılamaya yetmedi.

  12. Şehrin çeperleri gecekondularla doluyordu.

  13. Bunun önünü almak amacıyla 1948'de Belediye Başkanı Ragıp Tüzün'ün yönetiminde arsalar parsellendi ve kurayla dağıtıldı.[8][11][13]

  14. Tek bir şart vardı: Evler, yarışmayla seçilen beş tip projeden birine göre yapılacaktı.[1][12][14]

  15. Tek ya da iki katlı, bahçeli, her parselde tek bir aile.[1][12]

  16. Böylece beş altı yıl içinde boş yamaçta yaklaşık üç bin evlik bir mahalle yükseldi.[1][15]

  17. Proje o kadar başarılı olmuştu ki, çevresinde Şentepe, Güzelevler, Gayret Mahallesi gibi bölgeler de parsellenecek kooperatiflerce benzer mahalleler kurulacaktı.[1]

  18. Ama kurallar daha inşaat sürerken esnemeye başlamıştı.

  19. Projede yeri olmayan bodrum katlar ayrı daire olarak yapılıp kiraya verildi, bazı evlere izinsiz katlar eklendi.[1]

  20. Tüm bunlara karşı denetim yapılması gerekirken devlet 1953'te çıkan yeni kanunla, kuralları daha da esnetti ve ülke çapında kaçak yapıları yasallaştırdı.[2][3][9]

  21. İlginçtir ki bir sonraki genel seçime yalnızca dokuz ay vardı.[2]

  22. 1965'e gelindiğinde mahallenin ana caddelerinde ilk projelenmiş evler yıkılmış ve üç katlı binalar çoktan yükselmişti.[1]

  23. Ankara İmar İdare Heyeti bu tabloyu düzeltmek yerine yine kuralı değiştirdi ve kat sayısını ikiden üçe çıkardı.[1][10]

  24. Kararın gerekçesi dikkat çekiciydi: Aradaki iki katlı evler artık düzeni bozuyordu.[1][10]

  25. Üç yıl sonra bir kat daha geldi, bahçeler küçüldü, yedi metrelik evlerin yerini on beş metre derinliğinde apartmanlar aldı.[1]

  26. Peki bu mahalleyi kim yıktı?

  27. Tek bir suçlu yok.

  28. Konut kıtlığında bodrumu kiraya veren ev sahibi de, o bodrumda oturan kiracı da kendi açısından mantıklı davranıyordu.

  29. Ama şehircilik tam da bu yüzden bireylerin iyi niyetine değil, kurumların kararlılığına dayanır.

  30. Bir plan ancak onu uygulayan kurumlar seçim takviminden ve günün baskılarından bağımsız davranabildiğinde ayakta kalır.

  31. Burada her ihlal, bir sonraki kuralın gerekçesine dönüşmüştü.[5]

  32. Yenimahalle, Cumhuriyet'in planlı bir başkent kurma çabasındaki denemelerden yalnızca biriydi.

  33. 1949'da arsalar satıldıktan sonra yetmiş yılda on dokuz af kanunu daha geldi.[4][5]

  34. Metrekaresi bir liradan dağıtılan o arsalarda projeye uygun yapılan evlerden bugün yalnızca %2'si duruyor.[1]

Kaynakça · 15

Akademik kaynaklar

  1. 1

    Reha Can Yılmaz, Özlem Sağıroğlu · Ankara İli Yenimahalle İlçesinde Bulunan Müstakil Konutların Korunmasına Yönelik Bir Değerlendirme · Ankara Araştırmaları Dergisi, 8(2), 305–322, 2020

    Ana kaynak: 2.902 evden bugün 81'inin kalması, tip projeler, bodrum ihlalleri, 1965 ve 1968 kat artışları, 7 metreden 15 metreye çıkan bina derinliği.

  2. 2

    B. Tercan · 1948'den Bugüne İmar Afları · Mimarlık, sayı 403, s. 20–26, 2018

    5218 sayılı kanunun ilk imar affı olması; 6188 sayılı kanunun 1954 seçiminden bir yıl önce çıkması.

  3. 3

    Mithat Arman Karasu · Devletin Değişim Sürecinde Belediyelerin Konut Politikalarında Farklılaşan Rolü · Süleyman Demirel Üniversitesi İİBF Dergisi, 14(3), 245–264, 2009

    6188 sayılı kanunun 5218 ve 5228 sayılı kanunları yürürlükten kaldırması.

  4. 4

    Gökhan Murat, Nalan Arkan · Amartya Sen'in Kapasite Yaklaşımı Temelinde Kahramanmaraş Merkezli Depremin İncelenmesi · Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1), 2024

    1948–2018 arasında çıkan 19 imar affı.

  5. 5

    Harika Uçar Altınışık · Tarihi Arka Planıyla Birlikte İmar Barışı · Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 57(3), 1593–1610, 2022

    Af kanunlarının kaçak yapılaşmayı teşvik etmesi.

  6. 6

    Reşat Nalbandoğlu · Türk İşçisinin İktisadî İstikbali · DergiPark

    1948'de Ankara'da bir memurun ortalama aylık kazancı.

  7. 7

    Yenal Ünal · 1940–1950 Yılları Arasında Türkiye'de Fiyat Artışları ve Bu Dönem Ekonomisinin Genel Görünümü Üzerine Bir İnceleme · DergiPark

    1949 İstatistik Yıllığı'na dayanan ekmek fiyatları.

Birincil kaynaklar

  1. 8

    Resmî Gazete · 5218 sayılı kanun (kabul: 14 Haziran 1948) ve 5228 sayılı kanun (28 Haziran 1948) · 1948

    Ankara'da arsaların parsellenip dağıtılmasının yasal dayanağı.

  2. 9

    Resmî Gazete · 6188 sayılı kanun · 29 Temmuz 1953

    Kaçak yapıları ülke çapında yasallaştıran 1953 kanunu.

  3. 10

    Ankara İmar İdare Heyeti · 4 Haziran 1965 tarihli, 347 sayılı karar · 1965

    Kat sayısının ikiden üçe çıkarılması ve gerekçesi. Yılmaz ve Sağıroğlu (2020) aracılığıyla.

  4. 11

    S. Alaçam · Mesken Dâvamız: Yurtdaşları Mesken Sahibi Yapmak Amacıyla Çıkarılan İki Kanun ve Bunların Ankarada Tatbikatı II

    s. 22–23: 1948 kanunlarının Ankara'daki uygulaması ve ucuz arsa dağıtımı.

  5. 12

    M. M. Çermen (nakleden) · Mesken Davamız: Plânlama prensiplerinin tatbiki II

    s. 37: Planlama ilkeleri ve tip projeler.

  6. 13

    Gazete haberi · Ucuz arsalara giden yolun inşası başladı

    Dağıtılan arsalara yol yapımının başlaması.

  7. 14

    Gazete haberi · Ucuz arsalarda yapılacak evler · 1949

    Ucuz arsalarda yapılacak evler ve tip projeler.

  8. 15

    Koç Üniversitesi VEKAM · Sivil Mimari Bellek Ankara 1930–1980 · Yenimahalle'de inşaat hâlindeki ev fotoğrafı

    Videoda kullanılan arşiv fotoğrafı.